मध्यपुर थिमि अन्तर्गत बोडेया दक्कलय् पुलांगु व आः तकं चले जुयाच्वंगु प्याखंत मध्ये महत्वपूर्ण प्याखं नीलबाराही प्याखं खः । परापूर्व कालय् छगू तरकारी बारी यानाः नइपिं ध्वँ परिवार बुँई ज्या यायेत वंगु इलय् हाल नीलबाराही द्यःया क्वँय् पश्चिमपाखेया ख्यलं छम्ह बुँई ज्या यानाः आराम यानाच्वंम्ह मनूयात नीलबाराही द्यः थः हे वयाः ज्वनावंगु जुयाच्वन । मनूतय्सं बुँई वंम्ह मनू लां लां तक बेपत्ता जूगु जक सिउ । तर वयात नीलबाराही द्यः थःम्हेसियां हे ज्वना वनाः वयात द्यःया जात्रा गथे चले यायेगु व वयात पूजा बिधि गथे बिइगु धइगु तरिका स्यंगु धाःसा सुना नं मसिउ । स्वला लिपा उम्ह ध्वँ परिवारया मनू हाकनं थःगु छेँय् लिहां वल व वं अब्लेनिसें हे नीलबाराहीया बाजं, बोल, ताल, प्याखंपाः कायेगु तरिका फुक्कं मेपिंत मुंका स्यनाः थ्व प्याखंया सुरुवात याःगु खः । थ्व थौं स्वयां खुसः दँ न्ह्यः लिच्छविकालय् जूगु ऐतिहासिक घटना खः ।
उगु प्याखं लिपा मल्लकालय् नं थीथी गुथि संघ संस्था नीस्वनाः आः तकं निरन्तरता बियाः वयाच्वंगु दनि । थुगु गण प्याखनय् भैरव छम्ह, बाराही प्यम्ह, गणेश प्यम्ह, सिम्ह प्यम्ह, कुमारी प्यम्ह व द्वापार निम्ह दइ । थुलि प्याखंम्वःत द्यः जुयाः प्याखं हुलीगु खःसां उमित ज्वनिपिं ज्वंकःमित नापं यायेबलय् झिंगुम्हेसिया निथि स्वीच्याम्ह ला प्याखं हुलीपिं हे माल । नापं कनाथ धाःगु कय् बाजं पुइपिं झिम्ह, बाजं थाइपिं च्याम्ह नापं अथेहे सछि मनूत प्रत्यक्ष थ्व प्याखनय् सरित जुयाच्वनी । लिच्छविकालय्निसें सुरु जूगु थ्व प्याखनय् गुरु परम्परा नं थुकथं हे चले जुया वयाच्वंगु दु । अब्ले बैशाख जेठं तंम्ह मनू स्वला लिपा भाद्रपाखे खने दयेका वयेवं लछिया कुतः लिपा सुरु जूगु थ्व प्याखनय् प्यम्ह बाराही हे मू द्यःत खः । उकिं थुकियात नीलबाराही प्याखं नं धयातःगु खः ।
प्यम्ह बाराही कथं नीलबाराही, दक्षिणबाराही, वाता बाराही व धुम्बाराहीयात कयातःगु दु । प्याखं हुलीगु इलय् न्ह्यागु हे प्याखंपा नं गणेशं सुरु याइगु खः । अथे खःसां थ्व प्याखंया मू द्यः वा मू पात्र धाःसा बाराही हे खः । झिंनिदँय् छक्वः थ्व प्याखं न्यान्हु तक चले जुइ । मेबलय् दँय्दसं प्यन्हु तक चां न्हिं क्यनेमाःगु प्याखं खः । थ्व प्याखं सुरु जूसानिसें द्यः हाकनं आखालय् दुहां बिमज्यातलय् प्याखंम्वया लाकां न्ह्यायेमजिउ, फ्यतुइ मजिउ, छुं नये मजिउ । अझ छेँय् वने मजिउ । तसकं हे कडा अनुशासनय् च्वनाः क्यनेमाःगु थ्व प्याखं आः वयाः प्याखं हुलीपिं मदुगु कारणं संकटय् लाये धुंकूगु दु । थुगुसी सिंह जुइम्ह बाला परिवारया छम्ह व कुमारी जुइम्ह किला परिवारया छम्ह ज्याथःम्ह प्याखंम्वः तसकं म्ह मफुगु कारणं पिहां हे मवल । उपिं मतःसें मुक्कां झिंन्हय्म्ह हे जक प्याखंम्वः तयाः थुगुसीया झिंनिदँया प्याखं क्वचायेकेमाःगु अवस्था वःगु खः । सापारुया सातिं साति कुन्हुनिसें प्यन्हु तक थ्व प्याखं न्ह्याइगु खः । झिंनिदं छक्वः न्यान्हु न्ह्याइ ।
प्याखं हुलिपिं २०१५ सालय् गण हिउसांनिसें आः तकं उपिं हे जक जुयाच्वंगु दु । ख्वीदँ तक उपिं हे प्याखं हुलीगु ज्या मदिंकं जुयाच्वंगु दु । थ्व द्यःप्याखं न्हाापांगु दिनकुन्हु सुथय् न्हापां द्यःछेँय् नं पित हयेवं लाछि थ्यंका प्याखं हुइकीगु खः । उकुन्हु लाछि व लाकुछेँ हुइकेगु ज्या जुइ । वयां सातिकुन्हु विष्णुघाटय् ख्यः त्यलाः प्याखं क्यनी । स्वन्हुकुन्हु महालक्ष्मी द्यःथाय् द्यः प्याखं क्यनीगु चलन दु । वयां सातिकुन्हु धाःसा खासिइ क्यनी । अन नीलबाराही द्यः नापं फु्क्कं हे द्यः गण नं दु । अनं हे लित यंकाः दँय् दसं प्याखं क्वचायेकीगु खः । दछिया छक्वः क्यनीगु थ्व प्याखंया विशेषता धइगु हे वा वःसां फय् वःसां मदिंकं ल्हुइमाः । प्याखं हुलिपिनि जक मखु कि प्याखं स्वइपिनि तकं कुसां कुये मजिउ ।
प्रत्येक पल्ट द्यः पिकाइगु इलय् न्ह्यःने तःप्वागु चिलाख मतः च्याकी । थ्व मतः न्ह्याथाय् यंकूसां द्यः पिकाइगु इलय् न्ह्यःने हे च्वनी । प्रत्येक द्यः जुइपिनि छेँय् द्यः पित हइगु दिंनिसें हे चांन्हिं सुकुन्दा छप्वाः च्याका तयेमाः । उगु सुकुन्दा सित धाःसा छेँजःपिनि मभिं जुइगु धारणा दु । प्याखं हुलीपिं प्याखंम्वः प्याखनय् दुथ्यायेवं यदि थः परिवारय् सुं मन्त धाःसां वा अबु हे मन्त धाःसां उमिसं छुं नं कथं बारे याइमखु । मेगु हे छेँय् नं सिथं यंकी । थःगु छेँय् सिगुया छुं नं क्रियाकर्म नं याइमखु । बर्खि नं च्वनीमखु । अझ ला दुखं तकं क्यंकी मखु । द्यः जुइगुलि हे उपिं व्यस्त जुइधुंकी । प्रत्येक पल्ट द्यः पित हयेत हाले सःम्ह ग्वंगः स्यानाः पूजा यायेमाः । आः तक नं थ्व द्यः प्याखं चले यायेगु निंतिं बोडेया नीलबाराही लागाय् च्यापि जग्गा दु । तर गुथि संस्थानं मेमेगु निकायं माःगु कथं ग्वाहालि मदुगु व द्यः जुइपिं नं फुक्कं हे धइथें बुरा जुइधुंकूगु कारणं नं थ्व प्याखं तसकं संकटय् दु ।
श्रेष्ठ परिवारं थ्व प्याखं चले याना वयाच्वंगु खः । अथे खःसां अन चिलाख ज्वनीपिं धाःसा ज्यापुत हे खः । अधुवा, ध्वँ, जयना, किला, बाला थ्व फुक्कं श्रेष्ठ परिवारया दुजःत खः । उमित साथ बीपिं वा ज्वंकामि नं फु्क्कं हे परिवार दुनं जुइमाःगु चलन दु । ज्वंकामि जुयाच्वनादीम्ह राजभाई जयनां कनादी कथं वय्कःपिंत म्हय् तयाः झ्यासिं झ्यासिं यायेगु, त्यानुइगु इलय् थःगु हे म्हय् लिधंकेगु व लः तकं मत्वंसें न्हिछि न्हिछि प्याखं हुले मालीगु इलय् यातांप्यातां वंसां थःपिसं हे ज्वनाः लिधंसा बीमाः । उमि नं लाकां तकं न्ह्याये मजिउसा थःगु छेँय् छुं नये मजिउ । चिया त्वनेगु, फलफूल नयेगु व लः तकं त्वनेगु छुट ज्वंकःमिपिंत दु । थुलि कठीनपूर्वक चले यायेमाःगु प्याखं हुलीपिं प्याखं म्वःत बुरा जुजुं वंगु व आः गण नापं हे हिले हथाय् जुइधुंकूगु अवस्थाय् नं कनाथ पुइपिं वा कँय् बाजं पुइपिं छथ्व जक हिलेगु ज्या जूगु दु । उपिं धाःसा झिंनिम्हं हे न्हापा न्हापा कनाथ पुइपिनि काय् वा छय्पिं जूगु दु । मेमेपिं प्याखंम्वः नं उकथं हे गण नापं हिलेगु ज्या मजुइकं थ्व प्याखं आः निरन्तरता बीत तसकं थाकुइगु खँ ल्याय्म्ह कलाकार बालमुकुन्द प्रजापतिं कनादिल । झिंनिदँय् छक्वः बोडेया कुम्हाः त्वालय् क्यनीगु प्याखं थुगुसी बिहिवाः कुन्हु सुथय् अन क्यंगु खः । शुक्रवाः महालक्ष्मी स्थान व सनिवाः कुन्हु खासि त्वालय् तःजिक प्याखं क्यनाः थुगुसीया नीलबाराही प्याखं क्यनेगु ज्या क्वचायेकूगु खः ।
(नेपालमण्डल टेलिभिजनया लागिं कृष्ण प्रजापति)