गणेश हिमालको गर्भमा लुकेको खजाना: दशकौँपछि ब्यूँतिँदै नेपाल मेटल कम्पनी

धादिङ । धादिङको दुर्गम पहाडी भेगमा फैलिएको गणेश हिमाल आफ्नो प्राकृतिक सौन्दर्यका लागि मात्र होइन, भूमिगत रूपमा लुकेको जिंक र सीसाको विशाल भण्डारका कारण पनि विशेष महत्व राख्दछ। तर यही सम्भावनायुक्त धातु खानी दशकौँसम्म नेपाल मेटल कम्पनी लिमिटेड (NMCL) का लागि एउटा अधूरो सपना बनेर रह्यो।

सन् १९७६ मा स्थापना गरिएको NMCL को लक्ष्य नेपाललाई धातु उत्पादनमा आत्मनिर्भर बनाउनु थियो। तर उत्पादन कहिल्यै सुरु हुन नसक्नु, दुर्गम भूगोल, पूर्वाधारको अभाव, लगानी संकट र दीर्घकालीन व्यवस्थापन कमजोरीले कम्पनीलाई वर्षौँसम्म कागजमै सीमित बनायो।

ठूलो सम्भावना, कमजोर पूर्वाधार

NMCL स्थापना हुँदा सरकारले गणेश हिमाल क्षेत्रको खनिज स्रोतलाई व्यावसायिक उत्पादनमा लैजाने महत्वाकाङ्क्षी योजना अघि सारेको थियो। भू–वैज्ञानिक सी.के. चक्रवर्तीले १९८० को दशकमा गरेको अध्ययनले यहाँ उच्च गुणस्तरीय जिंक र सीसा भण्डार रहेको पुष्टि गरेको थियो। अध्ययनअनुसार, खानी सञ्चालनमा आए राष्ट्रिय धातु आपूर्तिसँगै निर्यातबाट पनि ठूलो आम्दानी सम्भव थियो।

तर भौगोलिक विकटता, कठोर मौसम, सडक तथा ऊर्जा पूर्वाधारको अभावले योजना व्यवहारमा उतार्न सकेन। “हामीसँग स्रोत थियो, सपना थियो, तर उत्पादनसम्म पुग्ने बाटो थिएन,” एक पूर्व कर्मचारीले स्मरण गरे।

सेयर विवाद र अदालतको अवरोध

कम्पनीको प्रारम्भिक सेयरधनी खेतान समूह थियो। तर सरकारले २०१५ मा पुँजी वृद्धि गरेपछि खेतान समूहको स्वामित्व घटेर १३.५० प्रतिशतमा सीमित भयो। यसलाई अन्यायपूर्ण भन्दै समूह अदालत पुगेको थियो।

पाटन पुनरावेदन अदालत हुँदै सर्वोच्च अदालतसम्म पुगेको मुद्दामा सरकार र कम्पनीकै पक्षमा फैसला आयो। यो निर्णयले NMCL लाई कानुनी स्पष्टता र पुनः लगानीको बाटो खोले पनि लामो न्यायिक प्रक्रियाले उत्पादन, व्यवस्थापन र सेयर संरचनामा गम्भीर असर पुर्‍यायो।

नयाँ अध्याय: लगानी र पुनरुत्थानको संकेत

अदालतको फैसला पछि NMCL पुनः सक्रिय हुने चरणमा प्रवेश गरेको छ। विदेशी लगानीकर्ताको चासो बढ्दै गएको छ भने केही चिनियाँ कम्पनीहरूले सेयर खरिदमार्फत सहभागिता जनाइसकेका छन्। सरकार पूर्ण निजी साझेदारी वा संयुक्त लगानी मोडेलमा कम्पनी अघि बढाउने विकल्पमा छलफल गरिरहेको छ।

खनिज क्षेत्रका विज्ञहरूका अनुसार, “पर्याप्त लगानी, आधुनिक प्रविधि र नीतिगत स्थिरता सुनिश्चित गर्न सकिए NMCL ले गणेश हिमालको खानीलाई राष्ट्रिय उत्पादनको मेरुदण्डमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।”

किन बन्द रह्यो NMCL ?

NMCL दशकौँसम्म निष्क्रिय रहनुका प्रमुख कारणहरू यस्ता छन्:

• व्यावसायिक उत्पादन कहिल्यै सुरु नहुनु

• पूर्वाधार र व्यवस्थापन संरचनाको अभाव

• निरन्तर आर्थिक घाटा र सरकारी बोझ

• सेयर संरचना र लगानीसम्बन्धी विवाद

• दीर्घकालीन रणनीतिक असफलता

यी सबै कारणले NMCL सम्भावनायुक्त परियोजना भएर पनि व्यवहारमा असफल देखियो।

भविष्य: अवसरको ढोका फेरि खुल्दै

आज NMCL पुनः सम्भावनाको चरणमा पुगेको छ। गणेश हिमालको जिंक–सीसा खानी व्यावसायिक उत्पादनमा प्रवेश गरे नेपालले धातु क्षेत्रमा आत्मनिर्भरता, स्थानीय रोजगारी सिर्जना, पूर्वाधार विकास र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नयाँ पहिचान बनाउने अवसर पाउनेछ।

दशकौँदेखि अधूरो रहँदै आएको सपना अब साकार हुने सङ्केत देखिएको छ। यदि योजना, लगानी र इच्छाशक्ति एकै दिशामा अघि बढे, गणेश हिमालको खानीले नेपाललाई आर्थिक समृद्धिको नयाँ उचाइतर्फ डो¥याउने सम्भावना प्रबल देखिन्छ।