रंगमञ्चमा प्रयोगदेखि नाट्यकर्मीको अधिकारको आन्दोलनसम्म, देउजालाई संगीत तथा नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठानको परिषद् सदस्यको जिम्मेवारी
भक्तपुर । नेपाली रंगमञ्चमा चार दशकभन्दा लामो समयदेखि सक्रिय रंगकर्मी जीतबहादुर देउजा ‘विजय विस्फोट’ अब नेपाल संगीत तथा नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठानको परिषद् सदस्यका रूपमा नयाँ जिम्मेवारीमा पुगेका छन् ।
संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयले साउन २२ गते देउजासहित प्रतिष्ठानका विभिन्न पदमा नौ जना नियुक्त गरेको हो । लामो समयदेखि नेपाली रंगमञ्चमा सिर्जना, प्रयोग र नाट्यकर्मीको अधिकारका पक्षमा सक्रिय देउजाको नियुक्तिलाई रंगमञ्च क्षेत्रमा अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ ।
देउजा केवल रंगमञ्चमा अभिनय गर्ने कलाकारका रूपमा मात्रै परिचित छैनन् । चार दशकको रंगयात्रामा उनले नेपाली नाट्य क्षेत्रमा स्थापित परम्पराभन्दा फरक प्रयोग गर्ने र सामाजिक तथा वैचारिक विषयलाई रंगमञ्चमार्फत उठाउने प्रयास गर्दै आएका छन् । विशेषगरी विसंगतिवादी नाट्य शैलीमा उनले गरेका प्रयोगले उनलाई समकालीन नेपाली रंगमञ्चमा छुट्टै पहिचान दिएको छ ।
रंगमञ्चसँगै अधिकारको लडाइँ
देउजाको रंगयात्राको अर्को महत्वपूर्ण पाटो नाट्यकर्मीको अधिकार र प्रतिष्ठानको संस्थागत पारदर्शितासँग जोडिएको छ । नेपाल संगीत तथा नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा विगतमा भएका भनिएका अवैधानिक नियुक्तिको विरोधमा उनले लामो समय कानुनी संघर्ष गरेका थिए ।
प्रतिष्ठानको नियुक्ति प्रक्रियामाथि प्रश्न उठाउँदै देउजाले करिब १४ वर्षसम्म कानुनी लडाइँ लडेको बताइन्छ । कलाकारको सिर्जनात्मक अधिकारसँगै संस्थागत सुशासन र विधिको शासनको सवाल उठाउँदै उनले निरन्तर आवाज उठाउँदै आएका थिए ।
नाट्यकर्मीको पेशागत हकहित र अधिकारका लागि संगठन निर्माणमा समेत उनको भूमिका उल्लेखनीय छ । उनी नाट्यकर्मी महासंघका संस्थापक हुन् । देशभर छरिएर रहेका रंगकर्मीलाई एउटै संगठनात्मक छातामुनि ल्याउने र उनीहरूको पेशागत अधिकार तथा सम्मानका लागि आवाज उठाउने अभियानमा देउजाले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।
खरो विचार र प्रयोगशील रंगकर्मी
रंगमञ्चमा चार दशक बिताउँदा देउजाले आफ्नो परिचय केवल कलाकारका रूपमा सीमित राखेनन् । उनी स्पष्ट, खरो र आफ्ना धारणा दृढतापूर्वक राख्ने रंगकर्मीका रूपमा समेत चिनिए ।
अभिनय र नाट्य सिर्जनासँगै नेपाली रंगमञ्चको प्रवृत्ति, कलाकारको अवस्था र सांस्कृतिक संस्थाको भूमिकाबारे प्रश्न उठाउँदै आएका देउजाले अब प्रतिष्ठानको नीति निर्माण र संस्थागत निर्णय प्रक्रियामा समेत भूमिका निर्वाह गर्नेछन् ।
उनको नियुक्तिले लामो समयदेखि रंगमञ्चमा सक्रिय रहेर सिर्जना र अधिकार दुवै क्षेत्रमा योगदान दिएका कलाकारलाई प्रतिष्ठानको नेतृत्व संरचनामा स्थान दिएको सन्देश दिएको छ ।
मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार प्रतिष्ठानको कुलपतिमा ब्रेजेश खनाल, उपकुलपतिमा झुमा बनमे र सदस्य सचिवमा भूपेन्द्रसिंह रायमाझी नियुक्त भएका छन् ।
त्यस्तै परिषद् सदस्यमा जीतबहादुर देउजा ‘विजय विस्फोट’, छेन्दोक हाङ राई, सुभिमा श्रेष्ठ, सरस्वती चौधरी, राजन मुकारुङ र रेखा शाह गुरुङ नियुक्त भएका छन् ।
नेपाली संगीत तथा नाट्य क्षेत्रको संरक्षण, प्रवर्द्धन र संस्थागत विकासको जिम्मेवारी बोकेको प्रतिष्ठानमा नयाँ नेतृत्व आएसँगै सिर्जनशील कलाकारको प्रोत्साहन, नाट्य क्षेत्रको विकास र रंगकर्मीका पेशागत सवाललाई प्राथमिकतामा राखिने अपेक्षा गरिएको छ ।
चार दशकसम्म रंगमञ्चमा उभिएर प्रश्न गर्ने, प्रयोग गर्ने र अधिकारका लागि संघर्ष गर्ने देउजाका लागि भने प्रतिष्ठानको परिषद् सदस्यको नयाँ जिम्मेवारी रंगमञ्चीय यात्राको अर्को महत्वपूर्ण अध्याय बनेको छ ।