राजनीतिमा परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण सत्ता परिवर्तन होइन, सत्ताको चरित्र परिवर्तन हो। अनुहार फेरिनु, सरकार फेरिनु, मन्त्रालयका कुर्सी फेरिनु वा राजनीतिक समीकरण बदलिनु मात्रै परिवर्तन होइन। वास्तविक परिवर्तन तब हुन्छ, जब शासन गर्ने शैली बदलिन्छ, नागरिकप्रतिको व्यवहार बदलिन्छ, जवाफदेहिता स्थापित हुन्छ र राज्य सञ्चालनमा पुराना विकृति क्रमशः समाप्त हुँदै जान्छन्।
जेनजी पुस्ताले उठाएका आवाज र त्यसले नेपाली राजनीतिमा सिर्जना गरेको बहसलाई यही कोणबाट हेर्नुपर्ने हुन्छ। यो केवल एउटा पुस्ताको असन्तुष्टि थिएन; यो लामो समयदेखि थुप्रिँदै आएको राजनीतिक निराशा, अवसरको असमानता, भ्रष्टाचार, दण्डहीनता, बेरोजगारी, राज्य संयन्त्रको अकर्मण्यता र नेतृत्वप्रतिको अविश्वासको विस्फोट थियो।
तर प्रश्न आज पनि उही छ—सत्ता फेरियो, के संस्कार फेरियो?
यदि राजनीतिक नेतृत्वको सोच, कार्यशैली र राज्य सञ्चालनको चरित्र उही रह्यो भने जेनजी दिवस केवल सम्झनाको एउटा दिन बन्नेछ। त्यो दिनले उठाएका प्रश्नहरू भने समाजमा अझ गहिरिँदै जानेछन्।
आन्दोलनले दिएको सन्देश के त ?
जेनजी पुस्ताको असन्तुष्टिलाई केवल सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय युवाको आक्रोश भनेर बुझ्नु राजनीतिक भूल हुनेछ। नयाँ पुस्ताले राजनीतिसँग केवल भाषण होइन, परिणाम मागेको छ।
उनीहरूलाई पुराना राजनीतिक नाराले मात्र आकर्षित गर्दैन। उनीहरूलाई राजनीतिक इतिहासको गौरवभन्दा वर्तमानको रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा, अवसर र सम्मान बढी महत्वपूर्ण छ। उनीहरू नेताको भाषणभन्दा नेताको व्यवहार हेर्छन्। घोषणापत्रभन्दा कार्यसम्पादन खोज्छन्। आश्वासनभन्दा परिणाम चाहन्छन्।
यस अर्थमा जेनजी चेतना कुनै एक दल वा व्यक्तिविरुद्ध मात्र लक्षित प्रश्न होइन। यो समग्र राजनीतिक संस्कारमाथिको प्रश्न हो।
विगतमा एउटा सरकार असफल हुँदा अर्को सरकार आउने र अर्को असफल हुँदा पुनः पुरानै शक्तिको गठजोड बन्ने चक्र नेपाली राजनीतिमा नयाँ होइन। तर अब नयाँ पुस्ताले प्रश्न गर्न थालेको छ—सरकार फेरिरहने कि शासन गर्ने तरिका पनि फेर्ने?
यही प्रश्न सबैभन्दा गम्भीर हो।
सत्ता परिवर्तन भयो, संस्कार कति बदलियो ?
नेपालको राजनीतिमा सत्ता परिवर्तनलाई नै उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति पुरानै हो। प्रधानमन्त्री फेरिन्छन्, मन्त्री फेरिन्छन्, गठबन्धन फेरिन्छ, सत्ता समीकरण बदलिन्छ। तर सरकारी कार्यालयमा नागरिकले पाउने सेवा, निर्णय प्रक्रियाको पारदर्शिता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सार्वजनिक स्रोतको सदुपयोगमा अपेक्षित परिवर्तन देखिँदैन।
समस्या व्यक्तिमा मात्र छैन। समस्या संस्कारमा छ।
राजनीतिमा अवसरलाई जिम्मेवारीभन्दा सुविधाका रूपमा बुझ्ने संस्कार, सार्वजनिक पदलाई सेवा होइन प्रभाव विस्तार गर्ने माध्यम ठान्ने प्रवृत्ति, पार्टीभित्र प्रश्न उठाउनेभन्दा गुट रोज्ने संस्कृति र योग्यताभन्दा पहुँचलाई प्राथमिकता दिने अभ्यास अझै बलियो छ।
त्यसैले प्रश्न उठ्छ—नयाँ पुस्ताले पुरानो राजनीतिमाथि प्रश्न उठाइसकेपछि पनि राजनीतिक दलहरूले आफूलाई बदल्न कति गम्भीर प्रयास गरेका छन्?
यदि नयाँ पुस्ताको आवाजलाई केवल चुनाव जित्ने रणनीतिक नाराका रूपमा प्रयोग गरियो भने त्यो आन्दोलनको मर्ममाथिको अन्याय हुनेछ।
राजनीतिमा पुस्तान्तरण कि संस्कारान्तरण ?
आज नेपालको राजनीतिमा पुस्तान्तरणको चर्चा व्यापक छ। नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा ल्याउने कुरा हुन्छ। पुराना पुस्तालाई विश्राम दिनुपर्ने आवाज पनि सुनिन्छ। तर उमेर घटाउँदैमा राजनीति नयाँ हुँदैन।
नयाँ अनुहारले पुरानै संस्कार बोकेर आयो भने परिवर्तन कहाँ भयो?
राजनीतिक नेतृत्वमा पुस्तान्तरण आवश्यक हुन सक्छ, तर त्यसभन्दा महत्वपूर्ण संस्कारान्तरण हो।
नयाँ पुस्ताले पारदर्शिता स्वीकार गर्नुपर्छ। निर्णयको आधार सार्वजनिक गर्नुपर्छ। सार्वजनिक पदमा बसेपछि आफ्नो कामको हिसाब दिनुपर्छ। राजनीतिक दलहरूले आन्तरिक लोकतन्त्र बलियो बनाउनुपर्छ। टिकट वितरणदेखि नियुक्तिसम्म योग्यता र क्षमतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
त्यसैगरी, सत्ता पक्षले आलोचनालाई शत्रुता र प्रतिपक्षले हरेक सरकारी निर्णयलाई विरोधको विषय बनाउने संस्कार पनि बदलिनुपर्छ।
लोकतन्त्रमा सरकारको आलोचना आवश्यक छ। तर आलोचना तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ। सरकारको समर्थन पनि अन्धभक्तिमा आधारित हुनुहुँदैन।
युवालाई भाषण होइन, भविष्य चाहिएको छ ।
नेपालको जनसांख्यिक संरचनामा युवा ठूलो शक्ति हुन्। तर यही युवा ठूलो संख्यामा विदेशिन बाध्य छन्। रोजगारीका लागि देश छाड्ने युवाको संख्या बढ्दै जाँदा राजनीतिक नेतृत्वले यसको दीर्घकालीन समाधान खोज्नुपर्ने हो।
युवालाई हरेक चुनावमा ‘देश बनाउने शक्ति’ भनिन्छ। तर चुनाव सकिएपछि उनीहरूलाई नीति निर्माणको केन्द्रमा कति राखिन्छ?
युवा सहभागिता केवल सभा–जुलुसमा झन्डा बोक्ने, सामाजिक सञ्जालमा प्रचार गर्ने वा चुनावी अभियानमा भीड बढाउने भूमिकामा सीमित हुनु हुँदैन।
युवाले नीति निर्माणमा स्थान पाउनुपर्छ। स्थानीयदेखि संघीय तहसम्म नेतृत्व विकासको स्पष्ट मार्ग बन्नुपर्छ। राजनीतिक दलभित्र निर्णय गर्ने संरचनामा नयाँ पुस्ताको अर्थपूर्ण प्रतिनिधित्व हुनुपर्छ।
नत्र युवालाई प्रयोग गर्ने र चुनावपछि बिर्सने राजनीति लामो समय टिक्दैन।
भ्रष्टाचारविरुद्धको आक्रोश र जवाफदेहिताको प्रश्न खैं ?
जेनजी चेतनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—जवाफदेहिता।
नेपालमा भ्रष्टाचारबारे धेरै कुरा हुन्छ। छानबिनका समाचार आउँछन्। समिति बन्छन्। प्रतिवेदन आउँछन्। राजनीतिक भाषण हुन्छन्। तर आम नागरिकले खोजेको कुरा एउटै हो—दोषी भए कारबाही कहिले हुन्छ?
कानुन सबैका लागि बराबर हुनुपर्छ। सत्ता नजिक भएकालाई एउटा मापदण्ड र सामान्य नागरिकलाई अर्को मापदण्ड भयो भने राज्यप्रतिको विश्वास कमजोर हुन्छ।
राजनीतिक दलहरूले भ्रष्टाचारको विषयलाई प्रतिपक्षमा हुँदा हतियार र सत्तामा हुँदा मौनताको विषय बनाउनु हुँदैन। भ्रष्टाचार जहाँबाट भए पनि छानबिन र कारबाही हुनुपर्छ।
यही नै सुशासनको पहिलो परीक्षा हो।
सामाजिक सञ्जालको आवाजलाई हल्का नलिऔँ
नयाँ पुस्ताको राजनीतिक चेतना सडकमा मात्र छैन। त्यो सामाजिक सञ्जालमा पनि छ। डिजिटल पुस्ताले सूचना प्राप्त गर्ने, प्रश्न गर्ने र धारणा बनाउने तरिका बदलिएको छ।
यसलाई राजनीतिक दलहरूले चुनौतीका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। यो लोकतन्त्रका लागि नयाँ अवसर पनि हो।
तर सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय हुनु र प्रभावकारी शासन गर्नु एउटै कुरा होइन। त्यसैले डिजिटल लोकप्रियतालाई राजनीतिक क्षमताको विकल्प बनाउनु पनि उचित हुँदैन।
नयाँ पुस्ताले प्रश्न गर्ने अधिकार राख्छ। तर उसले तथ्य, जिम्मेवारी र लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको सम्मान पनि गर्नुपर्छ। आलोचना आवश्यक छ, तर अराजकता समाधान होइन।
अबको परीक्षा राजनीतिक नेतृत्वको हो कि फेरी युवाकै ?
जेनजी दिवस मनाउनु सजिलो छ। कार्यक्रम आयोजना गर्न सकिन्छ। भाषण गर्न सकिन्छ। युवाको नाममा प्रतिबद्धता व्यक्त गर्न सकिन्छ। तर वास्तविक परीक्षा त्यसपछि सुरु हुन्छ।
राजनीतिक नेतृत्वले आफूलाई सोध्नुपर्छ—
हामीले युवाको आवाज सुनेका छौँ कि केवल सुनेको अभिनय गरेका छौँ?
यदि सत्ता फेरिएपछि पनि नियुक्तिमा भागबन्डा उस्तै छ, सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोग उस्तै छ, राजनीतिक संरक्षण उस्तै छ, नागरिकलाई सेवा दिने शैली उस्तै छ र आलोचना सहने क्षमता उस्तै कमजोर छ भने परिवर्तनको दाबी खोक्रो हुन्छ।
राजनीतिमा परिवर्तनको अर्थ केवल नयाँ सरकार होइन। नयाँ कार्यसंस्कृति हो।
राज्य नागरिकका लागि हो भन्ने अनुभूति दिलाउनु नै लोकतन्त्रको सफलता हो।
अब संस्कार बदल्ने कि ?
जेनजी दिवसलाई केवल एउटा आन्दोलनको सम्झनामा सीमित गर्नु हुँदैन। यसलाई नेपाली राजनीतिको आत्मसमीक्षाको अवसर बनाउनुपर्छ।
सत्ता फेरिन्छ। सरकार फेरिन्छ। नेतृत्व फेरिन्छ। समयसँगै राजनीतिक दलका नाम र गठबन्धन पनि बदलिन सक्छन्। तर यदि राजनीतिक संस्कार उही रह्यो भने नागरिकको निराशा फेरि अर्को रूप लिएर विस्फोट हुन सक्छ।
त्यसैले अबको प्रश्न को सत्तामा छ? मात्र होइन।
प्रश्न हो—सत्ता कसरी चलाइँदैछ?
प्रश्न हो—नागरिकले राज्यबाट के पाइरहेका छन्?
प्रश्न हो—राजनीतिले नयाँ पुस्तालाई देशमै भविष्य देखाउने वातावरण बनाउन सकेको छ कि छैन?
र सबैभन्दा ठूलो प्रश्न—सत्ता फेरिएसँगै संस्कार फेरियो कि फेरि उही पुरानो राजनीति नयाँ अनुहारमा दोहोरियो?
जेनजी पुस्ताले दिएको चेतावनीलाई राजनीतिक दलहरूले गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। किनकि इतिहासमा आन्दोलनहरू दबाउन सकिन्छ, आवाज केही समयका लागि थाम्न सकिन्छ, तर जनताको असन्तुष्टिको मूल कारण समाधान नगरेसम्म त्यो असन्तुष्टि समाप्त हुँदैन।
अब नेपाली राजनीतिलाई अनुहार परिवर्तनभन्दा अगाडि बढेर चरित्र परिवर्तन आवश्यक छ।
सत्ता फेरिनु सामान्य राजनीतिक प्रक्रिया हो।
संस्कार फेरिनु मात्रै वास्तविक राजनीतिक परिवर्तन हो।
