डा. केदार कार्की
आजको समयमा, लत केवल एउटा नराम्रो बानी मात्र होइन, तर एउटा गम्भीर समस्या हो जसले समाज, परिवार र राष्ट्रलाई भित्रबाटै क्षय गर्छ। रक्सी, चुरोट, सुर्ती, गुट्खा, गाँजा र अन्य लागूपदार्थले बिस्तारै व्यक्तिको सोच, स्वास्थ्य, आम्दानी, सम्बन्ध र भविष्य—सबै कुरा नष्ट गर्छ। त्यसैले, हामी सबैले लतबाट मुक्त हुने विचार गर्नुपर्छ।, लतको सबैभन्दा ठूलो समस्या यो हो कि यो प्रायः सानो सुरु हुन्छ, तर विनाशकारी रूपमा समाप्त हुन्छ। सुरुमा, मानिसहरूले “कहिलेकाहीं,” “केवल मुडको लागि,” “साथीहरूसँग,” “तनाव कम गर्न” जस्ता कुराहरू भन्छन्… तर बिस्तारै, यो बानी लत बन्छ।
आज, हाम्रो देशमा लाखौं मानिसहरूले कुनै न कुनै रूपमा रक्सी, चुरोट, सुर्ती, गुट्खा, गाँजा, गाँजा, चरेस, अफिम र अन्य लागूपदार्थ सेवन गर्छन्। सबैभन्दा चिन्ताजनक कुरा के हो भने वयस्कहरू मात्र होइन, महिलाहरू र साना केटाकेटीहरू पनि यो लतको सिकार भइरहेका छन्।
धेरैजसो मानिसहरूले आफ्नो दैनिक आम्दानीको एक हिस्सा यी औषधिहरूमा खर्च गर्छन्। कोहीले ₹१०–२० खर्च गर्छन्, कोहीले ₹१००–५००, र कोहीले हजारौं रुपैयाँ पनि खेर फाल्छन्। जब लागूपदार्थमा खर्च गरिएको पैसा र त्यसले समाजलाई पुर्याउने अप्रत्यक्ष हानि—जस्तै रोग, दुर्घटना, घरेलु कलह, अपराध र चिकित्सा उपचार—लाई जोडिन्छ, क्षति अचम्मलाग्दो र राष्ट्रिय रूपमा चिन्ताजनक देखिन्छ।
लतले कसैको खल्ती खाली मात्र गर्दैन; यसले कसैको शरीर, मन, आत्मसम्मान र परिवार सबै कुरा नष्ट गर्छ। लामो समयसम्म लतले शरीरलाई कमजोर बनाउँछ, जसले फोक्सो, कलेजो, मुटु र मस्तिष्कमा नकारात्मक असर पार्छ। व्यक्ति चिडचिडा हुन्छ, उसको सोच्ने क्षमता घट्छ र उसको निर्णय लिने शक्ति कमजोर हुन्छ।
लतको प्रभाव केवल दुर्व्यसनी व्यक्तिमा मात्र सीमित हुँदैन। यसले प्रत्यक्ष रूपमा उसको परिवारलाई असर गर्छ। तनाव बढ्छ, आर्थिक कठिनाइ उत्पन्न हुन्छ, द्वन्द्व उत्पन्न हुन्छ, बालबालिकाको शिक्षा प्रभावित हुन्छ र घरको वातावरण बिस्तारै विषाक्त हुँदै जान्छ। यसले प्रायः घरेलु हिंसा, सडक दुर्घटना, अपराध र सामाजिक पतन निम्त्याउँछ।
धेरै सुखी परिवारहरू लतले गर्दा भत्किएका छन्। निर्दोष छोराछोरीहरूले आफ्नो बाल्यकाल गुमाउँछन्, श्रीमतीहरूले आफ्नो निद्रा गुमाउँछन्, र आमाबाबुले आफ्नो आशा गुमाउँछन्। अनि सबैभन्दा दुःखद कुरा के हो भने धेरै मानिसहरूलाई यो कुरा ढिलो नभएसम्म थाहा हुँदैन।
समाज धेरै एकाइहरू मिलेर बनेको प्रणाली हो, प्रत्येक संस्थाको महत्त्वपूर्ण योगदान हुन्छ। परिवार पनि समाजमा एउटा महत्त्वपूर्ण संस्था हो। हाम्रो समाजले हाम्रो राष्ट्रको विशिष्टता र शक्तिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यदि हाम्रो समाजमा कुनै संस्था कमजोर छ भने, हाम्रो राष्ट्र कमजोर हुनेछ। आज, हाम्रो समाज धेरै खराबीहरूसँग संघर्ष गरिरहेको छ। समाजलाई बिस्तारै ध्वस्त पार्ने एउटा खराबी लागूपदार्थको लत हो। लत एउटा खराबी हो जसले परिवारहरूलाई जरैदेखि नष्ट गरिरहेको छ। प्रमुख परिवारहरू लतबाट नष्ट हुन्छन्। आज, समाजले धेरै प्रश्नहरूको सामना गरिरहेको छ: युवाहरू यति ठूलो मात्रामा लागूपदार्थको लतको सिकार हुनुको कारण के हो? आज, लागूपदार्थको लत गाउँहरूदेखि प्रमुख शहरहरूमा फैलिएको छ।
बढ्दो लागूपदार्थको लतको कारणहरू
१. जागरूकताको अभाव –
हाम्रो देशमा चेतनाको व्यापक अभाव छ। यो चेतनाको अभावले कुनै पनि सामाजिक खराबीलाई द्रुत रूपमा फैलिन अनुमति दिन्छ।
समाजको लागि वैज्ञानिक दृष्टिकोण हुनु महत्त्वपूर्ण छ। अन्धविश्वास जस्तै, जागरूकताको अभाव पनि लागूपदार्थको लतमा वृद्धिको कारण हो।
समाजमा लागूपदार्थको लतसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित धेरै कथाहरू र किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। यस चेतनाको अभावका कारण, समाजको एक ठूलो वर्ग लागूपदार्थको लतबाट आफूलाई बचाउन यी कथाहरू वा किंवदन्तीहरूमा निर्भर गर्दछ। त्यसैले, सामाजिक जागरूकता महत्त्वपूर्ण छ।
२. संगतको प्रभाव –
युवावस्थाको पहिलो चरण महत्त्वपूर्ण छ। यस समयमा, परिवारका सदस्यहरूले आफ्ना बच्चाहरूको संगतको निगरानी गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। यस उमेरका बच्चाहरूले समूह बनाउँछन्। र प्रत्येक बच्चा, त्यो समूहमा आफ्नो स्थान स्थापित गर्न वा कायम राख्न, अन्य सदस्यहरूको दबाबमा अनुकूल हुन्छ र तदनुसार व्यवहार गर्दछ। त्यसकारण, बच्चा कुन प्रकारको समूहमा पर्छ भन्ने कुराले बच्चाको सोच, खाने बानी आदिलाई प्रभाव पार्छ।
३. लागूपदार्थमा सजिलो पहुँच –
आज, लागूपदार्थको पहुँच सजिलै उपलब्ध छ। प्रत्येक गाउँमा, वा धेरैजसो गाउँहरूमा पनि रक्सी पसलहरू पाइन्छन्। र गाउँहरूमा अन्य प्रकारका लागूपदार्थको तस्करी गर्नेहरू पनि रहेको संकेत गर्ने असंख्य प्रहरी कारबाहीहरूको रिपोर्टहरू छन्।
समय समयमा तिनीहरू विरुद्ध कारबाही गरिन्छ। स्कूल स्तरमा बालबालिकाहरू चुरोट र सुर्तीको लतमा पर्ने धेरै तथ्याङ्कहरू छन्।
४. विकासका लागि स्रोतसाधनको अभाव –
आज बेरोजगारी उल्लेखनीय स्तरमा पुगेको छ, जसले गर्दा युवाहरूमाझ ठूलो निराशा बढेको छ। यो निराशाले उनीहरूलाई पैसा कमाउने अवैध माध्यमहरूको सहारा लिन पनि प्रेरित गर्छ। आज, समाजले यो समस्यालाई सम्बोधन गर्न मिलेर काम गर्न आवश्यक छ।
५. वयस्क व्यवहारमा लापरवाही –
केही वर्ष पहिले, बालबालिकाहरू घरमा सुर्तीको प्याकेट ल्याउन पनि डराउने गर्थे। कसैले देख्यो भने सजाय पाउने डर उनीहरूलाई हुन्थ्यो। यद्यपि, आज, घरमा, आफ्ना बालबालिकाको अगाडि पनि रक्सी वा सुर्ती प्रयोग गर्ने धेरै उदाहरणहरू छन्।यसले बालबालिकामा नकारात्मक प्रभाव पार्छ, किनकि हरेक बालबालिकाको व्यवहार आफ्ना ठूलाहरूको व्यवहार हेरेर बनाइन्छ। आज घरमा बियरका बोतलहरू राखिन्छन्। त्यसैले वयस्कहरूको लापरवाहीका कारण बालबालिकामा लत बढेको छ।
६. सिनेमाको प्रभाव (युवाहरूका लागि भूमिका मोडेल) –
साहित्य र सिनेमाको हाम्रो समाज र युवाहरूमा गहिरो प्रभाव छ। आज धेरै गीत, चलचित्र र नाटकहरूले लागूपदार्थको दुरुपयोगलाई चित्रण गर्छन्, जसको समाजमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्छ।सिनेमाका ताराहरू आज युवाहरूको ठूलो वर्गका लागि आदर्श हुन्। तिनीहरू आफ्नो आदर्शको अनुकरण गर्न प्रयासरत हुन्छन्।तिनीहरू ग्ल्यामर पछाडिको अँध्यारो संसारको बारेमा अनभिज्ञ छन्। गत वर्ष मात्र एउटा मुद्दाले यी आदर्शहरूको वास्तविक प्रकृतिलाई उजागर गर्यो। युवाहरूले तनावबाट बच्न लागूपदार्थको प्रयोग गर्छन्।
७. विश्वव्यापीकरण –
भूमण्डलीकरणले संसारलाई गाउँमा परिणत गरेको छ। जसरी गाउँका सबैले सजिलै विचार आदानप्रदान गर्न सक्छन्, त्यसरी नै विश्वव्यापीकरणले सामानको आदानप्रदान मात्र सम्भव बनाएको छैन, विचारहरूको आदानप्रदान पनि सम्भव बनाएको छ।
यो सत्य हो कि जब कुनै देशसँग व्यापार गरिन्छ, त्यहाँका सांस्कृतिक मूल्यहरू अनिवार्य रूपमा आदानप्रदान हुन्छन्। १९९० को दशक पछि, हाम्रो संस्कृतिमा पश्चिमी संस्कृतिको प्रभाव पनि बढ्न थाल्यो।हाम्रो संस्कृतिले त्याग, संयम र सरल जीवन जस्ता उच्च आदर्शहरूलाई प्रवर्द्धन गर्छ भने, पश्चिमी संस्कृतिले उपभोगवाद, सुख-भोग र अन्य मूल्यहरूलाई प्रवर्द्धन गर्छ।आज, नेपाल का अधिकांश युवाहरूले आधुनिकता पश्चिमी विचारहरू अपनाउनेसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विश्वास गर्छन्। यो संकीर्णताले उनीहरूलाई लततिर पनि आकर्षित गर्छ।
८. सरकारको आफ्नै स्वार्थ –
राज्य सरकारहरूको लागि आम्दानीको प्रमुख स्रोत मदिरामा लाग्ने कर हो। आज, सरकारले गाउँहरूमा मदिराको इजाजतपत्र पनि प्रदान गरेको छ, जसले युवाहरूमाझ मदिराको सहज पहुँच सुनिश्चित गर्दछ। कुनै चीजको सहज उपलब्धताले पनि यसको उपभोगलाई प्रोत्साहन गर्छ। सरकारले मदिराको बिक्रीबाट प्रत्येक वर्ष पर्याप्त मात्रामा राजस्व प्राप्त गर्छ।
९. एकल परिवारहरूमा वृद्धि –
औद्योगिक विकासले ग्रामीण क्षेत्रबाट रोजगारीको लागि शहरहरूमा बसाइँसराइ गर्न निम्त्यायो। यसले मानिसहरूलाई सधैं व्यस्त शहरहरूसँग सम्पर्कमा ल्यायो। त्यहाँ, तिनीहरू आफ्नो जराबाट अलग भए, जसले गर्दा एक्लोपनको भावना उत्पन्न भयो। जीवनमा धेरै क्षणहरू हुन्छन् जब एक व्यक्तिलाई आफ्ना प्रियजनहरूको अत्यन्त आवश्यकता पर्दछ।
यस्तो अवस्थामा, मानिसहरू तनावमा लागूपदार्थको शरण लिन्छन्। र शहरहरूमा आणविक परिवारहरू बढेका छन्। फलस्वरूप, धेरै अभिभावकहरू आफ्नो व्यस्त कार्य तालिकाको कारण आफ्ना बच्चाहरूलाई ध्यान दिन असमर्थ छन्, जसले गर्दा उनीहरूलाई खराब संगतमा पर्न ठूलो अवसर सिर्जना हुन्छ।
लत /नशाकोदुष्प्रभाव –
१. पारिवारिक विघटन।
२. घरेलु हिंसामा वृद्धि।
दैनिक रूपमा धेरै घटनाहरू देखा पर्छन् जहाँ व्यक्तिहरू लागूपदार्थको प्रभावमा घरमा हिंसामा संलग्न हुन्छन्। लतले, फलस्वरूप, महिला दुर्व्यवहारको व्यापकता बढाउँछ।
३. स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव।
४. प्रतिभाको हानि।
धेरै युवाहरू लतबाट बर्बाद भएका छन्, र धेरै जो भविष्यको लागि भाग्यमानी थिए, राम्रो बुद्धि भएका थिए, तिनीहरूले आफ्नो प्रतिभा गुमाएका छन्।
५. गरिबीमा वृद्धि –
धेरै मजदुर र कामदारहरूले आफ्नो कमाईको एक भाग लागूपदार्थमा खर्च गर्छन्। दैनिक ज्यालादारी गर्नेहरूले पनि आफ्नो दैनिक कमाईको एक भाग लागूपदार्थमा खर्च गर्छन्, जसले गरिबी बढाउँछ।
६. सामाजिक तनावमा वृद्धि –
लागूपदार्थको प्रभावमा, व्यक्तिको सोच्ने र बुझ्ने क्षमता घट्छ। फलस्वरूप, व्यक्तिहरू धेरै असामाजिक गतिविधिहरूमा संलग्न हुन्छन्, जसले समाजमा तनाव सिर्जना गर्दछ।
७. राष्ट्रिय सुरक्षामा खतरा –
नेपालमा सीमापार लागूपदार्थको व्यापार फस्टाउँदैछ। पैसाको लोभमा परेर धेरै मानिसहरू यसमा संलग्न हुन्छन्, जसले राष्ट्रिय सुरक्षालाई खतरामा पार्छ। लागूपदार्थ दुर्व्यसनीहरू गैरकानूनी गतिविधिहरूमा संलग्न हुन पनि इच्छुक हुन्छन्।
यसले देशलाई ठूलो क्षति पुर्याउँछ। लागूपदार्थको लतले हाम्रो समाज र हाम्रो देशको जरालाई कमजोर बनाइरहेको छ। यसको प्रभाव व्यक्तिगत मात्र होइन तर समाज र सम्पूर्ण राष्ट्रलाई ठूलो जोखिम पनि निम्त्याउँछ।
लागूपदार्थको लतबाट कसरी बच्ने:
१. परिवारहरूले आफ्ना बालबालिकाको संगतको निगरानीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। उनीहरूले आफ्नो व्यवहारमा हुने परिवर्तनलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
२. युवाहरूले सोचविचार गरेर आफ्नो आदर्श व्यक्तित्व छनौट गर्नुपर्छ र सिनेमाको प्रभावबाट बच्न मनोरञ्जनका अन्य रूपहरू अपनाउनुपर्छ।
३. तनावसँग लड्न आफ्नो इच्छाशक्तिलाई बलियो बनाउन युवाहरूलाई सकेसम्म धेरै खेलकुदमा भाग लिन प्रोत्साहित गर्नुपर्छ।
४. समाजले आफ्नो जिम्मेवारी पनि बुझ्नुपर्छ। यदि समाजमा कुनै गैरकानूनी गतिविधि हुन्छ भने, सम्पूर्ण समाजले यसको विरुद्ध लड्न एकजुट हुनुपर्छ। यसको विरुद्ध लड्न सरकार वा प्रशासन मात्र पर्याप्त छैन।
५. परिवारका वृद्धवृद्धाले पनि केही सचेतना प्रदर्शन गर्नुपर्छ। उनीहरूले घरमा बालबालिकाको अगाडि लागूपदार्थसँग सम्बन्धित कुनै पनि गतिविधि नगर्ने कुरा सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
६. समाजमा सामान्य जागरूकता प्रवर्द्धन गर्न सरकारले विशेष प्रयास गर्नुपर्छ। यस उद्देश्यका लागि जागरूकता शिविरहरू आयोजना गर्न सकिन्छ। युवाहरूलाई प्रोत्साहन गर्न सरकारी अधिकारीहरूले समय-समयमा विद्यालय र कलेजहरूको भ्रमण गर्नुपर्छ। टिभी, रेडियो र अन्य मिडियामा जागरूकता कार्यक्रमहरू आयोजना गर्नुपर्छ।
७. सबैतिर लतमुक्ति केन्द्रहरू स्थापना गरिनुपर्छ।
८. व्यावसायिक शिक्षालाई अँगाल्ने गरी शिक्षा प्रणालीलाई रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ, र रोजगारीका अवसरहरू विकास गर्न गम्भीर प्रयासहरू गरिनुपर्छ।
९. युवाहरूलाई जीवनमा ठूला र सकारात्मक लक्ष्यहरू राख्न प्रोत्साहित गर्नुहोस्। यो तब मात्र सम्भव हुनेछ जब परिवार, विद्यालय र कलेज जस्ता सबै सामाजिक संस्थाहरूले नियमित रूपमा बालबालिकाहरूलाई उनीहरूको जीवनको मूल्यको बारेमा शिक्षित गर्छन्।
१०. पढ्ने बानी विकास गर्नुहोस्।
बालबालिकाहरूमा पढ्ने बानी विकास गर्नुपर्छ। सानै उमेरदेखि नै उनीहरूलाई स्कूलको पाठ्यक्रम बाहिरका राम्रा पुस्तकहरू पढ्न प्रोत्साहित गर्नुहोस्। युवाहरूले पनि हरेक दिन केही समय पढ्नको लागि समर्पित गर्नुपर्छ।
