नुवाकोटको बट्टार र विदुर बजारको चहलपहलभन्दा धेरै फरक पहिचान बोकेको कुटुमसाङ केवल एउटा भूगोल होइन, यो प्रकृतिसँग मानवीय जीवनको गहिरो सम्बन्धको जीवित उदाहरण हो। हरियाली डाँडाकाँडा, शीतल हावा, गुराँस र धुपीका रुखहरूले सजिएको यो क्षेत्रले एकातिर आत्मिक शान्ति दिन्छ भने अर्कोतिर ग्रामीण नेपालको वास्तविकता पनि उजागर गर्छ।
तादी नदी किनार हुँदै उकालो लाग्दा देखिने किसानको परिश्रम, उनीहरूको अनुहारमा झल्किने आत्मविश्वास र श्रमप्रतिको समर्पणले नेपाली समाजको आधार अझै कृषिमा नै टिकेको स्पष्ट देखिन्छ। आधुनिकताको लहर शहरमा केन्द्रित भइरहँदा गाउँमा भने जीवन अझै श्रम, आशा र आत्मनिर्भरतालाई आधार बनाएर अघि बढिरहेको छ। यही यथार्थले ग्रामीण अर्थतन्त्रको मजबुती र कमजोरी दुवै पक्ष उजागर गर्छ।
दुप्चेश्वर महादेवजस्तो ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थलले कुटुमसाङ क्षेत्रलाई आध्यात्मिक महत्व प्रदान गरेको छ। प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै धार्मिक आस्थाको संगम हुनु यस क्षेत्रको ठूलो सम्भावना हो। आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटनका लागि यो क्षेत्र आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्ने स्पष्ट आधारहरू छन्—छोटो दूरी, रमणीय दृश्य, हिमाली श्रृंखलाको नजिकबाट अवलोकन र सांस्कृतिक विविधता।
तर, यति ठूलो सम्भावनाबीच पनि कुटुमसाङ विकासका आधारभूत सूचकहरूमा पछाडि परेको यथार्थलाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन। शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सीमित हुनु, पूर्वाधारको अभाव र दुर्गम यातायात प्रणालीले यहाँका बासिन्दालाई अझै चुनौतीपूर्ण जीवन बाँच्न बाध्य बनाएको छ। पर्यटक आकर्षित भइरहे पनि स्थानीय जीवनस्तरमा त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव पर्याप्त देखिएको छैन।
यो विरोधाभास—प्रकृतिको धनी, तर पूर्वाधारमा गरिब—नेपाली ग्रामीण भेगको साझा कथा हो। कुटुमसाङ पनि त्यसबाट अछुतो छैन। पर्यटनको सम्भावनालाई दिगो आयआर्जनमा रूपान्तरण गर्न राज्यको स्पष्ट नीति, स्थानीय तहको सक्रियता र समुदायको सहभागिता अनिवार्य छ। अन्यथा, पर्यटक आउने–जाने क्रम मात्र बढ्नेछ, तर स्थानीयको जीवनस्तर उकासिनेछैन।
अर्कोतर्फ, वातावरणीय सन्तुलन जोगाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। अनियन्त्रित पर्यटन विकासले प्राकृतिक सौन्दर्यलाई नै जोखिममा पार्न सक्छ। त्यसैले, दिगो पर्यटनको अवधारणाअनुसार योजना बनाइनु जरुरी छ—स्थानीय संस्कृति संरक्षण, वातावरणमैत्री पूर्वाधार र समुदाय–आधारित पर्यटन मोडेलको विकास आवश्यक देखिन्छ।
कुटुमसाङले केवल दृश्यात्मक आनन्द मात्र दिँदैन, यसले प्रश्न पनि उठाउँछ—के हामीले यस्ता क्षेत्रहरूको सम्भावनालाई सही ढंगले उपयोग गर्न सकेका छौँ? के विकासको पहुँच सहरमा मात्र सीमित राख्ने हो, कि यस्ता गाउँसम्म विस्तार गर्ने?
सम्पादकीय दृष्टिले हेर्दा, कुटुमसाङ नेपालको सम्भावना र चुनौती दुवैको प्रतीक हो। यहाँ प्रकृतिले उदार भएर दिएको छ, तर राज्य र नीति निर्माणको हात अझै पुग्न बाँकी छ।
अब आवश्यक छ—प्रकृतिको संरक्षणसँगै सन्तुलित विकास। यदि कुटुमसाङलाई योजनाबद्ध रूपमा अघि बढाउन सकियो भने, यो केवल एउटा सुन्दर गाउँ मात्र होइन, दिगो पर्यटन र ग्रामीण समृद्धिको नमुना बन्न सक्छ। अन्यथा, यो पनि केवल सम्झनामा रमाउने अर्को सुन्दर ठाउँमै सीमित हुनेछ।